Biện pháp hữu hiệu để tiếp nhận tri thức——trải nghiệm, thử sai, quan sát, đọc sách.
Không phải có hứng thú mới làm tốt,
mà là làm tốt rồi mới có hứng thú.
Mọi thành công trong học tập chỉ dựa vào hai điều——chiến lược và kiên trì!

1. Học tập là món quà quý giá nhất của đời người

Hễ nhắc đến việc tại sao con người phải học, đại đa số trẻ em Trung Quốc có lẽ đều nghĩ đến câu nói này: “Này, con mà không học hành tử tế thì lớn lên chỉ có đi ăn xin thôi.” Tuy là một câu nói đùa, nhưng nó đã bao hàm cách hiểu của đại đa số người Trung Quốc về việc học——học hành tử tế là cái gốc để an thân lập mệnh. Khi áp dụng vào cuộc sống học tập cụ thể, câu nói này lại biến thành “điểm số là huyết mạch của học sinh”. Lúc nhỏ, học tập là điểm số đè nặng trên đầu; khi lớn lên, nó lại liên quan trực tiếp đến bát cơm của chúng ta. Vì vậy, học tập đối với trẻ em Trung Quốc chưa bao giờ là một việc vui vẻ.

Đi kèm với áp lực “điểm số”, lại nảy sinh một quan điểm khác——thuyết đọc sách vô dụng. Ở một số nơi, nhiều ông chủ làm ăn rất giỏi và CEO của các tập đoàn lớn chỉ có trình độ tiểu học, trung học cơ sở, trong khi hiện nay rất nhiều sinh viên đại học vừa tốt nghiệp đã rất khó tìm việc làm. Nhiều học sinh đặt ra nghi vấn: Đọc sách thực sự có ích sao?

Mỗi khi nghe thấy nghi vấn như vậy, tôi đều không kìm được mà nói với họ câu nói vô cùng nổi tiếng: “Bạn có biết họ đã nỗ lực thế nào không?” Trước tiên, học vấn không cao không có nghĩa là họ không học. Theo tôi biết, đại đa số họ đã bỏ ra nỗ lực học tập gấp nhiều lần người thường. Thứ hai, cùng với sự phát triển của thời đại, học vấn của những siêu tỷ phú trên bảng xếp hạng giàu có đã cao đến mức khiến người ta phải tặc lưỡi. Đương nhiên, học vấn chỉ là một biểu hiện bên ngoài, nguyên nhân nội tại chính thúc đẩy sự thành công này chính là——năng lực học tập.

Một bên là áp lực điểm số, một bên là học xong cũng không tìm được việc. Học tập trong hai quan niệm sai lầm này, tôi rất thấu hiểu nỗi đau của học sinh Trung Quốc, nhưng tôi buộc phải nói với tất cả các bạn rằng, học tập thực sự là một việc vô cùng hạnh phúc.

Tại sao chúng ta phải học?

Học tập là một loại trưởng thành, giống như ăn cơm giúp chúng ta lớn về thân thể, học kiến thức giúp chúng ta lớn về tâm trí. Trong toàn bộ quá trình sinh trưởng và phát triển, để tâm trí tương xứng với thân thể, chúng ta phải không ngừng học hỏi kiến thức. Nhiều bạn hẳn sẽ vặn lại: “Học ấy mà, chẳng phải là thầy cô nói ở trên, chúng em nghe ở dưới, tan học viết bài tập, về nhà học thuộc lòng sách giáo khoa sao…” Đương nhiên, nói vậy cũng không sai, cuộc sống học tập mà các bạn đang đối mặt ở giai đoạn này đại khái là như thế. Nhưng tôi muốn bàn về việc học từ một chiều không gian rộng lớn hơn, cũng như việc chúng ta có thể học tập là một điều may mắn đến nhường nào. Hãy bắt đầu từ những con đường cơ bản để tiếp nhận tri thức.

Phương tiện cơ bản nhất để tiếp nhận tri thức là——trải nghiệm.

Cái gọi là “trải nghiệm” đến từ cảm giác của ngũ quan——thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác. Khi chúng ta nhìn một sự vật nào đó, bản thân việc “nhìn thấy” đã là một loại trải nghiệm. Thế là chúng ta biết Vạn Lý Trường Thành là hùng vĩ, máy tính bảng mới mua có chất liệu rất tốt, cánh gà rất hợp khẩu vị.

Phương tiện tiếp nhận tri thức cao cấp hơn trải nghiệm một chút là——thử sai.

Có lần tôi tụ tập ở nhà bạn, một bạn nữ để chứng minh mình biết nấu ăn đã nói sẽ làm món gà xào cung bảo cho mọi người ăn. Mọi người đương nhiên rất vui vẻ. Vài phút sau, từ trong bếp vang lên một tiếng hét chói tai, mọi người đổ xô vào thì thấy cô ấy đang ngậm ngón tay trong miệng, mắt rơm rớm nước mắt. Chúng tôi đều thấy lạ, không biết đã xảy ra chuyện gì. Sau đó mới hiểu ra, cô ấy đổ dầu vào chảo rồi bật bếp gas. Đợi một lát, không biết dầu trong chảo đã sôi chưa, cô ấy liền thò một ngón tay vào thử… Lúc đó tất cả chúng tôi đều ngây người.

Việc này trông có vẻ quá ngốc, nhưng bạn học này chắc chắn sẽ không bao giờ thò tay vào chảo dầu nữa. Đó chính là thử sai, sau khi thử và biết là sai thì sẽ không phạm sai lầm nữa. Đương nhiên, có lẽ sau khi thử, phát hiện không những không sai mà còn rất đúng, vậy là có thêm một kiến thức mới. Ông Lỗ Tấn từng nói: “Người đầu tiên ăn cua là người đáng khâm phục”, “Không phải dũng sĩ thì ai dám ăn nó?”, “Cua có người ăn, nhện chắc chắn cũng có người từng ăn, chẳng qua không ngon nên người đời sau không ăn nữa.”

Trên cơ sở “thử sai”, còn có một phương pháp thông minh hơn nữa——”quan sát”.

Câu chuyện tôi kể trên còn có đoạn sau, khi mọi người đang ngây người nhìn cô gái thò tay vào chảo dầu, một bạn nữ khác trong phòng lẩm bẩm: “Ồ, hóa ra là không được dùng ngón tay nhỉ…” Mọi người lại ngẩn ra một lát, rồi sau đó cười rộ lên.

“Quan sát” đã mở rộng phạm vi học tập của chúng ta, chúng ta dựa vào quan sát để có được nhiều kinh nghiệm và bài học hơn, đồng thời chuyển hóa thành kiến thức của chính mình. Tuy nhiên, “trải nghiệm”, “thử sai” và “quan sát” đều có hạn chế.

Trước hết, đại đa số kiến thức không thể có được thông qua “trải nghiệm”. Ví dụ, cấu tạo của Trái Đất như thế nào? Không ai có thể tự mình đi đào thử. Nhiệt độ của Mặt Trời là bao nhiêu? Cũng không ai có thể tự mình đi sờ thử. Tương tự, đại đa số kiến thức cũng rất khó có được thông qua “thử sai”. Vì vậy, còn một phương tiện quan trọng hơn nữa——”đọc sách”.

Trong bộ phim 《Bá tước Monte Cristo》 bản mới có một phân đoạn khiến tôi vô cùng xúc động. Tôi thường mở ra xem lại, đã xem không biết bao nhiêu lần:

Edmond Dantès bị giam cầm trong ngục tối cuối cùng cũng gặp được linh mục Faria, người đã đào hầm suốt 6 năm nhưng không may lại thông sang một phòng giam khác.

Sau khi gặp mặt, linh mục Faria yêu cầu Edmond giúp ông đào địa đạo: “Để đền đáp sự giúp đỡ của con, ta sẽ tặng con một thứ vô giá…”

“Cho con tự do sao?” Mắt Edmond bỗng sáng lên.

“Tự do có thể bị tước đoạt.” Linh mục Faria có chút coi thường, tiếp tục nói: “Ta sẽ dạy con tất cả kiến thức mà ta biết; ta sẽ dạy con kinh tế học, toán học, triết học, khoa học…”

Edmond hỏi: “Đọc chữ, viết chữ?”

Linh mục Faria ngẩn người, phát hiện Edmond là một kẻ mù chữ, có chút bất lực: “… Dĩ nhiên rồi.”

Lúc này Edmond đã hoàn toàn không thể từ chối: “Khi nào chúng ta bắt đầu?”

Edmond mù chữ một lòng muốn có tự do, nhưng vị linh mục lại cho rằng kiến thức mới là món quà quý giá nhất. Bởi vì, không có kiến thức, tinh thần làm sao có thể tự do? Tinh thần không tự do thì tự do về thể xác có đáng là bao? Mà sự tự do của tinh thần thì không ai có thể cướp đi được. Sự tái sinh của Edmond bắt đầu từ việc học đọc, anh bắt đầu suy nghĩ sâu sắc, rất nhanh sau đó anh đã trở thành một người có tư duy khoáng đạt.

Trong tổng cộng 15 năm từ tiểu học, trung học đến đại học, chúng ta đã đưa những kiến thức quan trọng nhất của các bậc vĩ nhân trong lịch sử như Copernicus, Galileo, Newton, hay Darwin, Mendeleev, thậm chí cả Einstein từ sách giáo khoa vào kho kiến thức của mình. Ngoài ra, chúng ta còn có thể tiếp tục mở rộng lĩnh vực kiến thức thông qua việc đọc sách ngoại khóa. Đây là một điều may mắn biết bao.

2. Mọi sự bắt đầu của việc học đều đầy rẫy nghi vấn

Vào đầu học kỳ mới, nhìn thấy các môn học mới tăng thêm: Vật lý, Hóa học, Toán cao cấp, Vi tích phân… có bạn học sẽ nảy ra nghi vấn: “Học những thứ này thực sự có ích sao?” Thực ra, mọi sự bắt đầu của việc học đều đầy rẫy nghi vấn, khi chưa học, đáp án chỉ có thể là “không biết”. Có những kiến thức thậm chí học đến cuối cùng, nhiều người cũng không biết nó có tác dụng gì. Nhưng chính vì sự chưa biết này, một số bạn học (như tôi của nhiều năm trước) quyết định nghiêm túc đi học, chúng ta gọi họ là A; một số bạn học lại đối phó qua loa, chúng ta gọi họ là B. Vận mệnh tương lai của A và B có lẽ sẽ vì một lựa chọn nhỏ bé như vậy mà tạo ra sự khác biệt to lớn…

Trong nhiều trường hợp, A có lẽ thậm chí còn chưa từng nghĩ xem “học những môn này có tác dụng gì”. Anh ấy không bao giờ hỏi về công dụng, chỉ lẳng lặng học tập. Nhiều năm sau, anh ấy tự nhiên tìm thấy công dụng của những kiến thức đó và được hưởng đủ loại lợi ích. Thế là những kinh nghiệm này trở thành một phần trong tâm trí họ, lần sau gặp cơ hội học tập mới, anh ấy sẽ áp dụng cùng một chiến lược: Mặc kệ nó, cứ học đi, học rồi sẽ có lúc dùng đến. Anh ấy sẽ tự nhiên hiểu được đạo lý “nghề không phụ người”.

Chúng ta nói về B. Vì B luôn đưa ra nghi vấn “học những môn này có tác dụng gì”, anh ấy chưa bao giờ học hành tử tế, đối với nhiều môn học chỉ là đối phó qua loa, theo thời gian, kết luận anh ấy nhận được chỉ có thể là “mình không học tử tế cũng có sao đâu”. Và khi bước ra khỏi khuôn viên trường học, dấn thân vào xã hội, anh ấy sẽ tự nhiên phớt lờ mọi việc học kỹ năng trông có vẻ vô dụng. Phán đoán từ chối học tập này dần dần hòa vào tâm trí anh ấy, bén rễ sâu sắc.

Hãy nghiêm túc xem xét lại bản thân, rồi quan sát những bạn học xung quanh, bạn sẽ phát hiện ra: Những người giống như B chiếm đa số. Để nhìn nhận nghiêm túc hai thái độ học tập hoàn toàn khác biệt này và thoát khỏi hạn chế của bản thân, cần đến sức mạnh của tâm trí. Nếu nói xe hơi là sự kéo dài của đôi chân con người——giúp con người đi xa hơn, kính viễn vọng là sự kéo dài của đôi mắt con người——giúp con người nhìn xa hơn, máy tính là sự kéo dài của bộ não con người——giúp con người tính nhanh hơn… thì học tập chính là sự kéo dài của mọi năng lực của con người——có thể khiến con người sở hữu nhiều năng lực hơn, mà nó chỉ cần tốn thời gian và sức lực, tỷ lệ lợi nhuận đầu tư lại cao đến kinh ngạc.

Tuy nhiên, nhiều bạn học rõ ràng không nhận rõ điểm này. Tôi đã gặp rất nhiều người từ chối học tập. Tôi đã nhiều lần cố gắng khuyên một người bạn dành ra 20 phút học phương pháp xử lý lô lệnh trong dòng lệnh, nhưng không thành——lý do anh ta từ chối là: Bây giờ còn ai dùng dòng lệnh nữa? Đã là thời đại hệ điều hành đồ họa rồi! Tôi khuyên một người bạn khác dành 10 phút học cách sử dụng ký tự đại diện trên Google——cô ấy nói, không dùng thứ đó cũng vẫn tìm được cái mình muốn mà!

Tôi từng lo lắng thay cho họ, nhưng sau đó phát hiện đây là một “nút thắt chết”. Tại sao vậy? Thứ nhất, từ chối học tập thì không thể biết học tập có thể mang lại thu hoạch gì; thứ hai, không biết thu hoạch là gì thì không thể cảm nhận được thu hoạch đó tốt thế nào, lớn lao ra sao; thứ ba, luôn không cảm nhận được lợi ích thì sẽ luôn thiếu động lực học tập.

Bất kỳ ai, nếu có kinh nghiệm tự học một kỹ năng nào đó, sẽ biết rằng vào khoảnh khắc học được, cả thế giới sẽ vì thế mà thay đổi. Hoặc nói cách khác, vì có năng lực làm nhiều việc hơn rồi, bạn sẽ sở hữu một thế giới hoàn toàn khác. Ví dụ, bạn nắm vững một ngoại ngữ, thế giới vốn có của bạn sẽ có thêm một cánh cửa, bước qua ngưỡng cửa sẽ là một thế giới khác. Vậy thì bạn sở hữu nhiều hơn những người chỉ biết tiếng mẹ đẻ một thế giới.

Những người đam mê học tập chính là dựa trên cảm nhận như vậy. Mỗi lần nắm vững một kỹ năng mới, họ lại cảm thấy mình được tái sinh một lần. Nhiều năm trước, khi tôi học được cách diễn thuyết trước đám đông, thế giới đã thay đổi; khi tôi thực sự học được cách dạy học, tôi mới phát hiện mình đã ở trong một thế giới khác… Nhìn lại quá khứ, tôi cảm thấy mình đã tái sinh vô số lần.

Ai cũng biết giới văn nghệ là một ngành nghề đào thải rất nhanh. Những diễn viên gạo cội đóng phim mấy chục năm sở dĩ có thể đứng vững, ngoài thiên phú ra, kỹ năng diễn xuất vượt trội của họ phần lớn đến từ sự cần cù. Và do tính chất công việc, họ cũng là nhóm người trải qua “tái sinh” nhiều nhất. Các diễn viên sẽ tìm mọi cách để tìm hiểu nhân vật họ thủ vai trong mỗi lần diễn xuất. Robert De Niro để đóng tốt vai một võ sĩ quyền Anh (trong phim 《Raging Bull》) đã tăng 60 pound trong vài tháng, sau đó vài tháng lại giảm 60 pound; Mel Gibson để quay tốt phim 《Braveheart》 đã từng dành mấy năm trời vào thư viện làm bài tập; Ed Harris để đóng tốt vai Beethoven (trong phim 《Copying Beethoven》) đã dành mấy năm trời rèn luyện kỹ năng đánh đàn và suy ngẫm tâm tư của Beethoven; Lưu Đức Hoa khi đóng phim 《A Fu》, để có thể tự nhiên bộc lộ thần thái của một mãnh hổ sa cơ, không biết đã tự nguyện chịu bao nhiêu trận đòn…

So sánh ảnh của những diễn viên này với 20 năm trước, sẽ thấy ánh mắt của họ đã trở nên sâu sắc. Cách hiểu của tôi là, mỗi lần họ đóng một bộ phim thì tương đương với việc đã sống “một cuộc đời”, mà họ đã sống không biết bao nhiêu cuộc đời rồi, ánh mắt liền trở nên ngày càng sâu sắc, thấu triệt. Đây chính là điểm lôi cuốn nhất của “học tập”, việc tiếp nhận bất kỳ tri thức nào cũng là không thể đảo ngược. Vào khoảnh khắc bạn học nó, nó đã thay đổi tất cả, ánh mắt của bạn, cuộc sống của bạn đều sẽ xảy ra thay đổi.

Bất kể thái độ học tập trước đây của bạn như thế nào, cũng hãy tạm gác thành tích học tập trước đây sang một bên. Bạn có thể thử chọn một kỹ năng nhỏ rất dễ học, dành một buổi chiều để học thử. Ví dụ, học cách giải khối Rubik 3×3, hoặc đọc một cuốn sách ngoại khóa về khoa học xã hội. Cho dù kỹ năng nhỏ này đơn giản và bình thường đến đâu, bạn cũng sẽ vì sự “học được” này mà cảm thấy một chút khác biệt. Một khi đã có một điểm khởi đầu, niềm vui của việc học sẽ đâm chồi nảy lộc trong người bạn, cho dù áp lực học tập lớn đến đâu cũng không thể đè bẹp được nó——nó sẽ ngày càng tươi tốt, ngày càng kiên cường.

Tuyệt đối đừng từ chối học tập!

Câu chuyện của tôi——”Học thêm chút đồ cũng luôn là chuyện tốt”

Câu chuyện này xảy ra vào năm 1984. Khi đó tôi còn đang học lớp 8, lúc sắp nghỉ hè, một ngày nọ thầy chủ nhiệm mang một tờ giấy đến dán lên bảng đen, nói là Nhà Thiếu nhi sắp mở một lớp học gì đó, ai có hứng thú thì đi xem thử. Ngày hôm sau, đám bạn học chúng tôi đội nắng vừa chạy vừa đùa nghịch kéo nhau đi, thực ra lúc đó ngay cả học cái gì cũng không biết. Nhiều năm sau nhìn lại hôm nay, tôi vẫn cảm thấy cái ngày trong ký ức đó sáng đến chói mắt.

Lúc đến nơi, trong phòng đã chật ních người. Mấy đứa chúng tôi đành phải chen vào tận cuối lớp, trèo lên bàn mới nhìn thấy bảng đen. Cả phòng chúng tôi đợi rất lâu mới thấy một thầy giáo dáng người gầy gò vào lớp. Thầy vào cũng không nói gì, đem một cái bàn phím (loại bàn phím đời đầu R1) nối vào một màn hình đơn sắc, sau đó làm một vài trình diễn trên máy tính——một hình học được ghép từ các chữ cái. Hiện nay nhìn lại, đó là việc dễ dàng nhường nào. Nhưng trong mắt chúng tôi năm đó, đó có thể coi là điều kỳ diệu, trong phòng liên tục vang lên những tiếng kinh ngạc và reo hò.

Sau một chuỗi phô diễn kỹ thuật, vị thầy giáo đó nói: “Hôm nay đến đây thôi.” Cả phòng hàng trăm người đều phát ra tiếng thở dài thất vọng. Vị thầy đó lại nói tiếp: “Chiều mai bắt đầu lên lớp chính thức, học viên đăng ký tham gia phải nộp 10 nhân dân tệ học phí.”

Tôi gần như chạy bộ suốt quãng đường về nhà, nói với mẹ một tiếng, mẹ chẳng hề do dự mà đồng ý ngay, nói tiền thì đợi tối bố về sẽ đưa cho con. Ngày hôm sau tôi cầm 10 tệ bố đưa, hớn hở chạy đi tìm người bạn học đã cùng tôi đi nghe giảng, kết quả cậu ấy nói cậu ấy không đi nữa, vì mẹ cậu ấy nói học cái đó chẳng có ích gì.

Tôi khá mất hứng lủi thủi một mình đi đến Nhà Thiếu nhi, tay nắm chặt tờ 10 tệ trong túi. Phải biết rằng, 10 tệ lúc bấy giờ là tờ tiền có mệnh giá lớn nhất của đồng Nhân dân tệ.

Đến phòng học trên tầng ba của Nhà Thiếu nhi, tôi mới phát hiện phòng học đó thực ra rất lớn, hôm qua vì chật ních người nên mới không thấy thế. Mà hôm nay, trong phòng học lớn trống trải chỉ có 5 học sinh bao gồm cả tôi, trong đó một người còn là nhân viên của Nhà Thiếu nhi. Sau đó khi khóa học đi được một nửa, còn một học sinh bỏ học giữa chừng, bố cô ấy đã đòi lại 5 tệ học phí.

Nhiều năm sau, tôi nhắc lại chuyện này với mẹ, bà nói bà chỉ muốn cho tôi trải qua một mùa hè không nhàm chán. Lúc đó, bố tôi nghe nói phải nộp 10 tệ học phí cũng chỉ nói một câu: “Học thêm chút đồ cũng luôn là chuyện tốt.”

Sau kỳ nghỉ hè ngắn ngủi đó, việc mày mò máy tính đã mang lại cho tôi vô số niềm vui tâm hồn. Những thứ này tạm thời không bàn tới, chỉ nói một việc——trong quá trình biên soạn cuốn 《Đột phá từ vựng cốt lõi TOEFL trong 21 ngày》, kiến thức về máy tính của tôi đã phát huy tác dụng lớn lao. Một số kịch bản xử lý lô lệnh do tôi tự viết đã giúp tôi hoàn thành một khối lượng công việc khổng lồ trong thời gian cực ngắn. Nếu tôi không bắt đầu học máy tính vào kỳ nghỉ hè đó mà hoàn toàn làm thủ công những công việc này, dù có tốn thêm gấp mấy lần thời gian cũng rất khó đảm bảo chất lượng như vậy, mà cuối cùng chất lượng đã đảm bảo doanh số.

Cuốn sách 《Đột phá từ vựng cốt lõi TOEFL trong 21 ngày》 này, giá bìa 29 tệ, hiện đã bán trên thị trường hơn 8 năm, mỗi năm bán ít nhất 40.000 bản, năm nhiều nhất là 750.000 bản. Những năm qua, cuốn sách này đã mang lại cho tôi thu nhập hơn 1 triệu tệ. Học phí của lớp học năm xưa giờ đã tăng lên hơn 100.000 lần. Tôi thường hay đùa với mẹ rằng bà còn giỏi hơn cả Buffett, chưa đầy 30 năm mà tỷ lệ lợi nhuận đầu tư cao tới hơn 1.000%.

Tiện đây cũng nói thêm, khi biên soạn cuốn sách này, tôi còn dùng đến kiến thức về thống kê học. Mà thống kê học cũng là một thứ tôi tự học thêm khi học đại học. Trước khi học tôi không nghĩ nhiều như vậy, sau khi học tôi mới phát hiện nó là nhánh toán học mà tất cả các lĩnh vực khoa học hiện đại đều phải học. Năm đó, khi tôi lật xem những cuốn sách thống kê học trong thư viện đại học, thực sự cũng không ngờ rằng mình sẽ áp dụng những lý thuyết đó vào việc dạy tiếng Anh.

Thực tế, nếu quay ngược thời gian từ bây giờ về 10 năm trước, tôi đều không thể tưởng tượng được một ngày mình lại đi dạy tiếng Anh. Mà bấy lâu nay, các học sinh đánh giá tôi là “thầy giáo giảng bài hay nhất”, điều này có lẽ liên quan đến khả năng thuyết phục cực mạnh của tôi——nhưng sở dĩ tôi có thể luyện được năng lực như vậy không phải vì tôi nghĩ đến một ngày có thể làm thầy giáo, mà là vì công việc đầu tiên của tôi là nhân viên bán hàng, tôi buộc phải học năng lực diễn đạt.

3. Không phải có hứng thú mới làm tốt, mà là làm tốt rồi mới có hứng thú

Thường xuyên có các bạn học nói với tôi rằng họ không có hứng thú với chuyên ngành của mình——chuyên ngành họ thực sự hứng thú là chuyên ngành X nào đó. Có thể thấy những bạn này rất không vui, vì họ cảm thấy mình đang làm những việc mình không thích. Những cách diễn đạt tương tự tôi cũng đã nghe rất nhiều: “Thầy ơi, đọc sách thực sự có ích sao? Nỗ lực của em thực sự có ý nghĩa sao?”, “Thầy ơi, em không thích đọc sách. Em không có hứng thú với việc học”…

Mỗi khi nghe thấy những lời như vậy, tôi đều cảm thấy nghi ngờ sâu sắc. Sự thực có đúng như vậy không? Nói thẳng ra, trong 99% trường hợp không phải như vậy.

Trước hết, các bạn này không phải là không có hứng thú với nội dung đang học, mà là không có năng lực học tốt nó. Việc mình làm không tốt đương nhiên sẽ không thích làm. Mỗi người đều sẽ né tránh sở đoản của mình một cách vô thức: một bạn nam chơi bóng rổ không giỏi bị bạn học ép ra sân sẽ không thể vui vẻ nổi; một bạn hát lạc tông thường không thích đi hát cùng bạn bè; một bạn hay thẹn thùng, không giỏi ăn nói thường ít khi chủ động giơ tay trả lời câu hỏi. Đương nhiên cũng sẽ có một số trường hợp ngoại lệ, hát lạc tông nhưng lại là “vua lì đòn” ôm mic; bóng chơi không giỏi nhưng lúc nào cũng tranh lên sân.

Tạm gác những cá biệt đó sang một bên, khi chúng ta cảm thấy mình không có hứng thú với việc gì đó, nên tự hỏi bản thân một câu: Mình không thích làm việc này, liệu có phải vì mình làm việc này không tốt không? Nếu là như vậy, phải cân nhắc một vấn đề khác: Việc làm tốt chuyện này rốt cuộc có ý nghĩa với bản thân hay không? Nếu có, vậy thì hãy nỗ lực làm, cho đến khi làm tốt mới thôi, không có lựa chọn nào khác; ngược lại, bản thân làm rất tốt nhưng chính là không thích, vậy thì quá đơn giản rồi, trực tiếp đổi việc khác mà làm.

Thứ hai, mọi người luôn nói điều mình thực sự hứng thú là những việc khác. Nhưng khi thực sự bắt tay vào làm những việc đó, cũng sẽ phải trải qua muôn vàn khó khăn, trắc trở liên miên. Chẳng được bao lâu, hứng thú bị mài mòn sạch bách, lại bắt đầu huyễn hoặc làm những việc khác, và “hợp lý hóa” hành vi này: “Hóa ra thứ mình thực sự hứng thú không phải là cái này…”

Tóm lại, cá nhân tôi cho rằng hứng thú không quan trọng lắm, ít nhất là không quan trọng như các bạn tưởng tượng. Nếu bạn đánh đàn piano đặc biệt giỏi, và giỏi hơn đa số bạn bè cùng trang lứa, bạn phần lớn sẽ không ghét đánh đàn piano. Đôi khi tôi thấy một số phụ huynh đưa con đến các lớp năng khiếu đủ loại, nói là để bồi dưỡng hứng thú cho con, lúc đó tôi liền vội vàng nhắm mắt lại——không nỡ nhìn thấy đứa trẻ bị “hại” như vậy; bồi dưỡng hứng thú cho con không phải là mua một cây đàn piano hay mua một cuốn sách cho con là xong. Thực tế, phải căn cứ vào tình hình của trẻ để chọn ra việc mà trẻ có khả năng làm tốt nhất; sau đó còn phải vắt óc giúp trẻ học tốt hơn——hứng thú mới có thể xuất hiện. Tóm lại một câu: Không phải có hứng thú mới làm tốt, mà là làm tốt rồi mới có hứng thú. Chính vì mọi người luôn nhầm lẫn thứ tự nên mới có nhiều người bỏ cuộc giữa chừng đến vậy. Đa số mọi việc đều cần làm đi làm lại, luyện tập đi luyện tập lại mới có thể làm tốt. Làm nhiều rồi tự nhiên sẽ thành thạo, hứng thú sẽ lớn dần lên, đây là một vòng tuần hoàn tích cực. “Không có hứng thú” thường chẳng qua chỉ là kết quả mà thôi, nhưng lại bị coi là lý do để không làm tốt, sự trừng phạt cuối cùng chính là lượng lớn thời gian trôi đi vô ích.

4. Nâng cao năng lực tự học, đi nhanh hơn người khác một bước

Theo tiêu chuẩn giáo dục của Trung Quốc, thông thường vào đại học mới bắt đầu bồi dưỡng năng lực tự học cho sinh viên. Vì vậy, về lý thuyết mà nói, một sinh viên tốt nghiệp đại học nên có đủ năng lực tự học. Nhưng theo tôi biết, tình hình thực tế không mấy lạc quan. Sau khi trải qua quá trình học tập khắc nghiệt ở trung học phổ thông, vượt qua cầu độc mộc của kỳ thi đại học, nhiều bạn vừa vào đại học chưa nói đến năng lực tự học, ngay cả việc học tập hàng ngày cũng không duy trì được. Tại sao vậy? Ở giai đoạn cấp hai, cấp ba, quy luật và nhịp điệu học tập của các bạn chịu sự ràng buộc nghiêm ngặt của nhà trường, lên đại học, đột nhiên mất đi sự quản thúc, rất dễ rơi vào hoang mang. Vì vậy, lời khuyên của tôi là trước khi vào đại học, chúng ta buộc phải hình thành thói quen tự sắp xếp cuộc sống học tập, và rất cần thiết phải học được kỹ năng tự học.

Ở đây tôi muốn nói về cách tự học từ vài phương diện.

Một, nền tảng của năng lực tự học là năng lực đọc hiểu

Chữ viết là phương tiện quan trọng để con người tích lũy tri thức và chia sẻ kinh nghiệm. Các bạn bắt đầu nhận mặt chữ từ lớp 1, theo lượng từ vựng suy tính thì thông thường đến lớp 2 là có thể đọc được những đoạn văn ngắn đơn giản. Nhưng biết chữ có nghĩa là đã có năng lực đọc chưa? Đương nhiên không phải. Theo quan sát của tôi, nhiều bạn sau khi tốt nghiệp cấp hai năng lực đọc vẫn chưa đạt yêu cầu, chỉ dừng lại ở giai đoạn nhận mặt chữ.

Chuyện “đọc hiểu” này nói thì đơn giản, làm thì thực sự khó lắm. Trước khi đọc, phải có một quá trình chọn lọc thông tin——thông tin này có đáng tin không? Có hiệu quả không? Giúp ích gì cho mình? Sau khi chọn lọc xong, thông tin phải trải qua quá trình xử lý tiếp theo của bộ não: cái gì cần nhớ thì phải nhớ, không nhớ được thì phải ôn tập; cái không cần nhớ hết nhưng lại có ích thì phải dùng chữ viết để lưu trữ, để sau này có thể tìm thấy bất cứ lúc nào.

Các bạn đọc đến đây chắc hẳn sẽ thấy kinh ngạc: Đọc sách hóa ra rườm rà thế sao? Đúng vậy, điện thoại thông minh và truyền thông mới di động khiến mọi người quen với việc đọc kiểu mảnh vụn, nhưng không ai trở thành triệu phú nhờ nhặt những đồng xu dưới đất cả. Việc đọc sách kiểu cưỡi ngựa xem hoa thực ra hiệu suất rất thấp. Hơn nữa, do phương thức đọc thay đổi, mọi người khi chọn nội dung đọc cũng luôn sẵn lòng đọc những nội dung dễ hiểu. Nhưng việc đọc cũng cần phải thoát khỏi vùng an toàn, những cuốn sách đọc vào thấy hơi tốn não mới giúp ích cho bạn nhiều hơn. Khi lượng thông tin hữu ích lưu trữ trong não đạt đến một mức độ nhất định, bạn sẽ phát hiện năng lực đọc, năng lực lưu trữ thông tin của bạn đều không ngừng tăng cường, và điều khiến bạn ngạc nhiên hơn là bạn đã có được năng lực thấu hiểu thông suốt. Chúc mừng bạn, năng lực tự học đã được nắm bắt dễ dàng!

Hai, năng lực viết chiếm vị trí quan trọng trong năng lực tự học

“Năng lực viết” ở đây không phải là năng lực viết tiểu thuyết, viết thơ, mà chỉ là loại năng lực viết cơ bản nhất: năng lực viết ra những bài văn thuyết minh, nghị luận súc tích, hiệu quả, mộc mạc, chính xác và cụ thể.

Giáo dục của chúng ta gắn kết quá chặt chẽ giữa ngữ văn và văn học, mà bỏ qua ý nghĩa của bản thân chữ viết. Văn học cố nhiên là đẹp đẽ và không thể thiếu, nhưng nó chỉ là một nhánh trong lĩnh vực ứng dụng chữ viết mà thôi. Chữ viết còn có trách nhiệm quan trọng hơn——truyền đạt thông tin, tích lũy kinh nghiệm, chia sẻ tri thức… Đối với đa số các bạn, vế sau có lẽ quan trọng hơn.

Các bạn có thể rèn luyện một cách có ý thức, sau khi xem xong một bài viết, hãy thử dùng ngôn từ súc tích và chính xác để khái quát đại ý, ghi lại những điểm kiến thức hữu ích trong đó. Loại ghi chép đọc sách này không phải là sao chép đơn giản, mà là một loại rèn luyện kỹ năng viết rất có ích, đồng thời cũng là một loại rèn luyện tư duy, sẽ phát huy tác dụng không thể coi thường trong quá trình tự học của bạn sau này.

Ba, năng lực thực hành là cái gốc để năng lực tự học cuối cùng có thể chuyển hóa thành giá trị thực sự

Nói đến năng lực thực hành, tôi vẫn phải lấy việc học tiếng Anh làm ví dụ: rất nhiều người học tiếng Anh hàng ngày nhưng chưa bao giờ dùng. Học từ vựng nhất định không đặt câu, mà lại đi luyện phương pháp ghi nhớ gốc từ tiền tố hậu tố hay phương pháp ghi nhớ liên tưởng; học bao nhiêu từ vựng mà chưa bao giờ đi đọc bài báo tiếng Anh, cũng chưa bao giờ thử viết. Thực ra sau khi nắm vững 2000 từ vựng cơ bản, hiểu rõ các quy tắc ngữ pháp cơ bản là đã nên đi sử dụng rồi. Ví dụ xem sách tiếng Anh bản gốc là một ứng dụng rất tốt. Có từ không biết thì tra từ điển thôi; từ vựng đều biết nhưng cả câu lại không hiểu thì tra sách ngữ pháp thôi; nếu vẫn không hiểu thì hỏi thầy cô thôi.

Tôi thường xuyên gặp những sinh viên hỏi tôi “từ này nghĩa là gì”, họ đã từ bỏ thực hành ngay từ bước đầu tiên. Điều này vô cùng đáng tiếc, tôi sẽ nói to với họ rằng: hãy tra từ điển đi, hãy dựa vào chính mình để học một thứ gì đó! Đây cũng là điều tôi muốn kêu gọi to với những bạn đang đọc cuốn sách này: mặc kệ nó là cái gì, hãy hoàn toàn dựa vào chính mình để học lấy một thứ đi.

Hãy nghiêm túc suy nghĩ về năng lực tự học, nghiêm túc đưa vào thực hành, nỗ lực đưa một kỹ năng từ không biết đến biết, từ không hiểu đến hiểu, đến hoàn toàn tinh thông. Nếu thực sự làm được đến mức này, bạn sẽ trở thành một học sinh xuất sắc, và trong tương lai không xa sẽ trở thành một người trưởng thành xuất sắc. Khi đó, bạn hoàn toàn có thể tự hào nói với bản thân: “Mày tài quá đi!”

5. Mọi thành công trong học tập chỉ dựa vào hai điều——chiến lược và kiên trì

“Thầy ơi, phương pháp này thực sự có ích sao?” Tôi thường xuyên bị hỏi những câu như vậy, hơn nữa, những người đặt câu hỏi cho tôi phổ biến đều là một số học sinh thông minh và cần cù. Những bạn này coi trọng phương pháp học tập vô cùng, không chỉ phương pháp phải đúng mà còn phải đủ tinh tế, và có một trọng điểm nữa là——nhất định phải có hiệu suất, vì thời gian có hạn, nếu thành tích ra quá chậm thì tệ lắm. Quan tâm đến phương pháp học tập là một việc tốt, học cách học trước khi đi học đương nhiên có thể làm ít công to. Thế nhưng, các bạn có chú ý thấy trong thế giới học tập, có rất nhiều người học hành thành tài thường sử dụng những phương pháp vô cùng vụng về và hiệu suất thấp không. Cha tôi chính là một ví dụ.

Thập niên 60 của thế kỷ 20, cha tôi tốt nghiệp khoa tiếng Nga trường Đại học Hắc Long Giang. Trong thời kỳ “Cách mạng Văn hóa”, ông bắt đầu tự học tiếng Anh tại trường cán bộ Ngũ Thất. Ở thời đại đó, không có sách tham khảo ra hồn, huống hồ ban ngày còn phải làm việc, chỉ có thể tranh thủ thời gian buổi tối để học một chút. Thế nhưng cha tôi chính là trong điều kiện gian khổ như vậy đã tự học hoàn thành tiếng Anh. Sau này nhà nước thực hiện chính sách, cha tôi được phục hồi danh dự. Đầu những năm 80, ông dựa vào tiếng Anh tự học được để giảng dạy tại một trường đại học ở Đông Bắc, đảm nhiệm chức danh chủ nhiệm khoa tiếng Anh cho đến khi nghỉ hưu. Tôi đã từng đặc biệt hỏi ông rất nhiều chi tiết về việc tự học, có thể khẳng định là ông không biết đường cong trí nhớ Ebbinghaus, chưa từng nghe nói đến Từ điển Kim Sơn, không có từ điển Webster bản điện tử phát âm người thật, không có app “Tôi yêu học từ vựng”, càng không có bí kíp một chiêu thắng luôn nào cả. Tại sao ông có thể hoàn thành việc học tiếng Anh trong điều kiện gian khổ như thế?

Còn một ví dụ khá điển hình khác——Giáo sư Chung Đạo Long mà tôi kính trọng. Giáo sư Chung nổi tiếng với “Phương pháp học tiếng Anh ngược”. Xin các bạn lưu ý, ở đây tôi không có ý mạo phạm gì cả, chỉ là cố gắng thuật lại sự thật. Phương pháp của giáo sư Chung không những không mới (tinh túy trong đó——”nghe chép” hay “nghe viết”, gần như là phương tiện huấn luyện cơ bản được dùng phổ biến nhất trong các khoa ngoại ngữ ở tất cả các trường đại học), mà cũng chẳng đặc biệt hiệu quả. Thế nhưng, ông Chung khi 45 tuổi áp dụng cách này học tiếng Anh, chỉ dùng thời gian một năm đã trở thành phiên dịch viên cấp cao, nhiều sinh viên sử dụng “phương pháp ngược” cũng đạt được hiệu quả học tập rất tốt. Tại sao lại như vậy?

Còn ví dụ ai cũng biết——Lý Dương “điên cuồng” lừng lẫy. Năm đó, anh ta bắt hơn ba nghìn học sinh tập thể quỳ xuống, sau đó lại khuyên nữ sinh đại học cắt tóc bái sư minh chí; anh ta dùng một giọng phát âm tiếng Anh chuẩn đến mức khiến người ta nể phục, dùng thái độ điên cuồng đến mức khiến người ta kinh ngạc để chinh phục vô số học sinh khắp cả nước. Gạt bỏ những tranh cãi đó sang một bên, có một điểm có thể khẳng định, Lý Dương thông qua phương pháp học tập “điên cuồng” do anh ta sáng tạo đã học thành công tiếng Anh, và phương pháp này đã khiến rất nhiều học sinh thực sự nâng cao trình độ tiếng Anh. Chuyện là thế nào đây?

Còn nữa, nơi tôi từng làm việc là “Trường Tân Đông Phương”, nổi tiếng với việc đào tạo TOEFL và GRE. “Phương pháp ghi nhớ gốc từ tiền tố hậu tố” do người sáng lập trường Du Mẫn Hồng phát minh ra bấy lâu nay rất thịnh hành. Phương pháp này thực ra cũng chẳng phải linh đan diệu dược gì, chỉ là một phương tiện hỗ trợ mà thôi. Tuy nhiên, bản thân Du Mẫn Hồng thực sự có lượng từ vựng rất lớn, và học sinh của ông đều được hưởng lợi từ đó, đạt được điểm số cao. Thế nhưng, bộ phương pháp đó đâu có gì mới mẻ!

Cha tôi thì không mấy tán thưởng “phương pháp ghi nhớ gốc từ tiền tố hậu tố”. Có một lần, tôi thao thao bất tuyệt nói với ông về bộ phương pháp ghi nhớ này, ông nghe xong, nghĩ một lát rồi hỏi tôi: “Con dùng bộ thủ để học thuộc lòng tất cả chữ Hán sao? Sau khi con học được ba nghìn chữ Hán thường dùng, gặp chữ không biết chẳng lẽ lại không đi tra từ điển? Lúc đó nếu cứ nhất quyết dùng bộ thủ để đoán thì chẳng lẽ không phải đoán một cái là sai một cái sao? Trong tiếng Trung có từ chuyên dụng răn dạy người ta chớ có ‘nhìn chữ đoán nghĩa’, chẳng lẽ con quên rồi sao!”

Xin các bạn lưu ý một việc, họ đã sử dụng phương pháp học tập riêng của mình, họ đều rất thành công. Nói chính xác hơn một chút, bản thân họ đều rất thành công, nhưng phương pháp sử dụng lại không hề giống nhau, thậm chí có thể trái ngược nhau. Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ, chúng ta sẽ phát hiện họ có một điểm chung——họ đều là những người vô cùng dày công. Thực ra, điều tôi luôn muốn nói là: so với việc dày công, phương pháp gần như không quan trọng.

Tin rằng nhiều bạn đọc đến đây sẽ có ý kiến khác. Để tôi nói rõ chuyện này cũng thực sự không dễ dàng gì. Cho đến một ngày, khi tôi tán gẫu với huấn luyện viên thể hình của mình, tôi đột nhiên có được linh cảm, mới có năng lực nói rõ chuyện này.

Huấn luyện viên thể hình của tôi có vòng tay là 43cm, gần như to bằng bắp đùi người bình thường. Có lần anh ấy nói với tôi bí quyết tập luyện của mình——khi cầm tạ tay, nhất định phải để mép lòng bàn tay sát vào miếng tạ phía bên cơ thể. Như vậy khi gập duỗi tay, cơ bắp nhận được sự kích thích lớn nhất, cánh tay mới có thể tập luyện trở nên vạm vỡ. Sau đó anh ấy cười rạng rỡ nói: “Đơn giản thế thôi!”

Mà tôi thì đột nhiên hiểu ra một việc: thành công của anh ấy không phải đến từ cái mẹo nhỏ thần bí này. Chuyện là thế này, một huấn luyện viên thể hình khác mà tôi quen, vòng tay cũng là 43cm, anh ấy chưa bao giờ sử dụng mẹo nhỏ này cả. Nhưng anh ấy cũng tập luyện ra cánh tay to tương đương.

Thực ra, bí quyết của họ là giống nhau——khổ luyện! Có thể thấy, mọi thành công trong học tập đều chỉ dựa vào hai điều——kiên trì và phương pháp học tập, mà bản thân sự kiên trì chính là phương pháp học tập quan trọng nhất.

Kiên trì thực ra chính là lặp lại, mà lặp lại chính là đầu tư lượng lớn thời gian. Theo lời mẹ tôi kể, cha tôi khi học tập chưa bao giờ “quên ăn quên ngủ”, nhưng ông đã tận dụng tối đa gần như toàn bộ thời gian. Ông Chung Đạo Long nói rất thẳng thắn: “Để học được tiếng Anh, công sức tôi bỏ ra là rất lớn. Kiên trì mỗi ngày nghe viết 20 trang giấy A4, tối về muộn đến mấy cũng phải bù vào, không đạt mục đích quyết không dừng lại. Từ ngày 31 tháng 1 năm 1980 đến tháng 2 năm 1983, tròn 3 năm trời, tôi đã viết hết một tủ ghi chép nghe viết, dùng hết một nắm ngòi bút bi, nghe hỏng 9 cái đài thu thanh bóng chân không, 3 cái máy thu âm bán dẫn, 4 cái máy nghe nhạc đơn, lật hỏng 2 cuốn từ điển. Vì tôi không ngừng viết và vẽ lên đó.” Du Mẫn Hồng cũng là một người siêu dày công. Theo tôi biết, thời gian biểu mỗi ngày của ông in ra kín một trang giấy A4, thông thường đều sẽ sắp xếp thời gian biểu cho năm sau trước một năm. Tuy tôi không hiểu rõ lắm về Lý Dương “điên cuồng”, nhưng tôi tin rằng, giọng phát âm chuẩn của anh ta không chỉ đến từ thiên phú, mà là nhờ đã “điên cuồng” trong rất nhiều năm mới luyện thành.

So với kiên trì, phương pháp quan trọng thế nào? Gần như không quan trọng. Tại sao vậy? Cái gọi là “phương pháp tốt” thực tế là tùy người mà khác nhau. Phương pháp phù hợp với người này đặt lên người khác rất có thể lại phản tác dụng. Nói cách khác, phương pháp phù hợp với tất cả mọi người cơ bản là không tồn tại. Vì vậy, thay vì lãng phí thời gian đi tìm kiếm phương pháp học tập phù hợp với mình, thà rằng bắt đầu hành động ngay lập tức, tranh thủ thời gian học tập thiết thực, để khỏi hư độ thêm nhiều thời gian nữa.

Bài kiểm tra nhỏ: Hiệu suất học tập của bạn có cao không?

1. Sắp xếp thời gian
Bạn có phải hiếm khi xác định mục tiêu trước khi học không?
Học tập có phải thường xuyên không có thời gian cố định không?
Có thường xuyên trì hoãn thời gian dẫn đến bài tập không hoàn thành đúng hạn không?
Kế hoạch học tập có phải chỉ có hiệu lực trong mấy ngày đầu không?
Thời gian học tập một tuần có phải chưa đầy 10 tiếng không?
Có phải dành toàn bộ thời gian vào việc học không?

2. Sự chú ý
Trạng thái tập trung hoàn toàn của bạn có phải chỉ duy trì được 10-15 phút không?
Khi học, bên cạnh có thường xuyên có tiểu thuyết, tạp chí… những thứ khiến bạn phân tâm không?
Có thường vừa tán gẫu vừa học không?

3. Hứng thú học tập
Bạn có phải vừa nhìn thấy sách vở đã kêu mệt không?
Có phải chỉ thích môn xã hội, không thích môn tự nhiên không?
Có phải thường xuyên cần học tập trong tình trạng bị ép buộc không?
Có phải chưa bao giờ có ý thức củng cố hành vi học tập của mình không?

4. Phương pháp học tập
Bạn có thường xuyên dùng chiến thuật biển đề bài để nâng cao khả năng giải đề không?
Có thường xuyên lặp lại nhiều lần, học vẹt không?
Có phải chưa bao giờ thỉnh giáo phương pháp học tập từ những bạn học giỏi không?
Có phải không bao giờ thỉnh giáo thầy cô về các vấn đề không?
Có phải hiếm khi chủ động nghiên cứu các tài liệu bổ trợ ngoại khóa không?

Đối với những câu hỏi trên, nếu bạn chọn câu trả lời khẳng định “Có” càng nhiều thì chứng tỏ hiệu suất học tập của bạn càng thấp. Bạn có thể tìm ra những căn bệnh chính trong học tập của mình từ bốn loại câu hỏi trên, sau đó tiến hành cải thiện một cách có trọng điểm.