/ 01 /
Bạn tôi hỏi tôi: Sở Bá Vương Hạng Vũ thần dũng vô địch, uy phong lẫm liệt như thế, sao lại thất bại?
Tôi nói: Nhìn vào một chi tiết là có thể biết nguyên nhân thất bại của ông ta.
Hạng Vũ tác chiến dũng mãnh, nhiều người cam tâm tình nguyện đi theo, nhưng những người đi theo ông ta, bất kể lập được chiến công lớn thế nào đều không được phong thưởng. Đến mức thực sự không còn cách nào khác, bắt buộc phải phong thưởng, Hạng Vũ sẽ cầm chiếc đại ấn sắp ban tặng trên tay đầy lưu luyến, không ngừng xoa nắn.
Hàn Tín, người từng làm thuê dưới trướng Hạng Vũ, cáo buộc rằng Hạng Vũ là người có lòng dạ còn nhỏ hơn cả ngón chân con kiến, các góc cạnh của đại ấn đều bị ông ta xoa đến nhẵn nhụi mà ông ta vẫn không nỡ cho đi. Trong lòng ông ta chỉ mong thuộc hạ đánh thua vài trận, không lập được chiến công. Như thế, tất cả đại ấn này có thể thuộc về một mình ông ta.
Nội tâm Hạng Vũ không tình nguyện để bất cứ ai nhận được lợi ích từ chỗ mình, bất kể đối phương tài giỏi ra sao, lập chiến công lớn thế nào. Nhìn thấy người khác nhận được lợi ích, điều đó còn khiến ông ta đau khổ hơn cả việc người khác ngủ với Ngu Cơ.
Ông ta hy vọng tất cả mọi người đều sống thảm hại, chỉ mình ông ta là thoải mái.
Tâm thái này gọi là “tâm nghèo”!
Người tâm nghèo không thể có được niềm vui nhân sinh, càng không tìm được lý do để không thất bại.
Trong lịch sử, người tâm nghèo không chỉ có mình Hạng Vũ. Hơn nữa loại người này hiện nay vẫn chưa tuyệt tích, tôi trước đây có một người quen, đại khái có thể xếp vào loại hình này.
/ 02 /
Hồi tôi còn làm công chức trong cơ quan, có quen biết một giám đốc nhà máy sữa, rất trẻ tuổi, rất có năng lực, khi đó mới ngoài 30 tuổi, đang lúc đắc ý.
Trước khi nhậm chức ông ta đã lập quân lệnh trạng, phải nâng cao lợi nhuận nhà máy sữa trong vòng ba năm. Sau khi chính thức nhậm chức, ông ta mời nhóm bạn chúng tôi đến để bàn bạc cách làm lớn mạnh nhanh chóng.
Nhà máy của ông ta sản xuất kem. Chúng tôi rất xa lạ với ngành này, hoàn toàn không hiểu gì, nhưng biết ở địa phương có một doanh nghiệp cùng loại, ngày nào cũng ra mẫu mã mới, làm ăn rất khấm khá.
Thế là chúng tôi hỏi ông ta: Doanh nghiệp nhà người ta sao ngày nào cũng có mẫu mã mới thế?
Ông ta trả lời: Chúng ta không so được với người ta, người ta biết cách làm. Trong nhà máy của họ có một xưởng thực nghiệm khá lớn, tất cả công nhân trong nhà máy đều có thể mang nguyên liệu đến xưởng thực nghiệm để mày mò, chỉ cần cảm thấy ổn là có thể báo cáo, đúc khuôn đưa vào quy trình công nghệ, ngay trong ngày là có thể sản xuất tiêu thụ. Bán không tốt thì thôi, bán tốt thì công nhân được trích phần trăm. Có công nhân làm ra sản phẩm tốt, tiền trích phần trăm một tháng lên tới bảy tám vạn tệ.
Lúc đó tôi hào hứng nói: Cách này hay đấy, sáng tạo chúng ta không hiểu, chứ bắt chước chẳng lẽ không biết sao? Chúng ta cũng lập một xưởng thực nghiệm, để công nhân trong nhà máy của ông chơi đùa xem sao. Làm ra sản phẩm tốt thì nhà máy sống, công nhân cũng có tiền mang về, một mũi tên trúng hai đích.
Nghe tôi nói xong, mặt ông ta quay ra cửa sổ, không nhìn chúng tôi nữa. Đến nay tôi vẫn nhớ ánh nắng rọi trên mặt ông ta, tôi nhìn rõ cơ mặt ông ta co rúm lại, nói một câu: Đưa tiền cho họ? Mơ hão!
Tôi nói: Đưa cho họ có gì không tốt? Chỉ cần họ làm ra được sản phẩm mới dễ bán, chẳng phải cũng là giải quyết vấn đề kinh doanh giúp ông sao?
Ông ta nói: Đừng nói chuyện này nữa, nghĩ cách khác đi, cách khác đi.
Chúng tôi không hiểu tại sao ông ta không thích cách này, cách này có gì không tốt?
Cuối cùng giải tán trong không vui.
Sau này, ông ta vẫn sao chép cách này, hiệu quả tháng đầu tiên rất rõ rệt, nhiều mẫu mới vừa tung ra thị trường đã bị tranh mua. Nhưng đến tháng thứ hai, sản phẩm của ông ta biến mất khỏi thị trường.
Sau này mới biết, ông ta lập một xưởng thực nghiệm nhỏ nhưng không cam kết trích phần trăm cho công nhân. Vì vậy, tháng đầu tiên sau khi công nhân đưa ra mẫu mã mới, họ không nhận được một xu nào. Không có tiền trích phần trăm thì thôi đi, vật liệu công nhân dùng khi thực nghiệm ông ta còn thu thêm phí. Lần này công nhân nổi giận, cố ý làm hỏng khuôn, làm mất công thức, dẫn đến tháng thứ hai nhà máy ngay cả sản phẩm cũ cũng không sản xuất nổi.
Hành động này của công nhân ý là muốn “ép cung”, buộc ông ta hủy bỏ thu phí vật liệu, cho phép công nhân nhận trích phần trăm từ lợi nhuận bán hàng. Thế nhưng, ông ta không nhượng bộ nửa bước. Muốn lấy tiền từ tay tôi? Đừng hòng! Cuối cùng, quân lệnh trạng của ông ta không hoàn thành được, nhà máy cơ bản rơi vào tình trạng ngừng sản xuất, trong xưởng quạnh quẽ, bản thân ông ta thì ngày nào cũng ngồi trong văn phòng trống rỗng uống trà, đầy oán hận nhìn vào tường mà mắng, mắng thói đời không công bằng, mắng lòng người hiểm ác, tóm lại nghĩ đến cái gì là mắng cái đó.
Sau đó khoảng mười năm, ông ta xuống biển đi Thâm Quyến, chúng tôi gặp lại nhau một lần nữa.
/ 03 /
Biệt tích mười năm, ông ta đã rất phong trần, râu ria đầy mặt, dáng vẻ tiều tụy rời rạc.
Sau khi ngồi xuống, ông ta cầm đôi đũa vệ sinh có in logo tửu lầu đặt trên bàn, nói câu đầu tiên: Thứ này là phải trả tiền đấy!
Tất nhiên là phải trả tiền, tôi nói, chúng ta có phải cha của chủ tửu lầu đâu, người ta dựa vào cái gì mà phục vụ miễn phí cho ông, đúng không?
Ông ta không để ý tới tôi, cầm đôi đũa vệ sinh gõ lên bàn, phẫn nộ nói: Ở đây, nguyên tiền thu từ mấy đôi đũa này đã đủ trả lương một tháng cho nhân viên phục vụ rồi.
Tôi nói: Điều này chứng tỏ chủ tửu lầu là người có đầu óc.
Ông ta vẫn không thèm quan tâm, hô lớn một tiếng: Phục vụ!
Nhân viên phục vụ đi tới, liền nghe ông ta hầm hầm nói: Dẹp hết mấy đôi đũa thu tiền này đi, đưa đũa dùng một lần lên đây! Các người có đũa dùng một lần chứ? Đừng bảo tôi là không có!
Đũa được dẹp đi, ông ta tiết kiệm cho hai chúng tôi mỗi người một đồng. Thế nhưng, cơn giận của ông ta vẫn chưa tan, ông ta dùng giọng điệu bi phẫn nói với tôi: Biết không? Chủ cái tửu lầu này không chỉ mở quán ăn, còn mở trường dạy nấu ăn, học viên được phái đến tửu lầu thực tập, tiền kiếm được từ nhân viên phục vụ lớn lắm.
Ông ta tràn đầy bi phẫn, không ngừng tố cáo chủ tửu lầu, lại dùng giọng điệu khiêu khích gọi nhân viên phục vụ tới, dặn dò: Cho tôi một đĩa tỏi lát, một đĩa hành sợi, một đĩa gừng lát, một đĩa tương ớt, một đĩa ớt băm… Tốc độ nói của ông ta cực nhanh, một hơi dặn hơn chín loại gia vị, khiến nhân viên phục vụ nghe xong choáng váng hoàn toàn.
Bị ông ta quậy như vậy, bữa cơm này không thể ăn nổi nữa.
/ 04 /
Cảm thấy người bạn này có vấn đề, tôi chủ động giữ khoảng cách với ông ta, sau này ông ta có hẹn tôi đều lấy cớ bận việc để từ chối. Từ đó về sau đứt quãng nghe bạn bè kể về những chuyện lặt vặt của ông ta, chẳng qua là xung đột với người khác: Đi ăn tiệm thì cãi nhau với nhân viên phục vụ; đi tắm hơi thì trần truồng đánh nhau với thợ kỳ lưng; bị đánh thương nhập viện thì không ngừng tố cáo y tá đối xử lạnh nhạt với mình ra sao…
Bản thân ông ta cũng biết những chuyện này, giải thích rằng đó là do cá tính của ông ta quá cương trực, mắt không chịu được hạt cát, không nhìn nổi hành vi lệch lạc của người khác.
Nhưng tôi nghĩ, không phải mắt ông ta không chịu được hạt cát — chính ông ta mới là hạt cát đó!
Bất kể ông ta xuất hiện trong mắt ai cũng đều khiến người ta cực kỳ khó chịu. Ông ta quả thực là anh em sinh đôi của Sở Bá Vương Hạng Vũ, tuy cách nhau nghìn năm thời không, nhưng tâm lý và tư duy của hai người y đúc như nhau.
Hạng Vũ tuy sức mạnh nhổ núi, nhưng lại không chịu được khi thấy người khác tốt đẹp, sẽ bị thành tựu của người khác kích thích đến phát cuồng. Điều này kéo thấp chỉ số thông minh của ông ta, dù uy bá thiên hạ cũng chỉ đành bất lực biệt ly Ngu Cơ.
Còn người bạn kia của tôi, để công nhân thử nghiệm mẫu mới cùng nhau kiếm tiền là chuyện tốt biết bao, vậy mà ông ta lại không dung thứ được việc công nhân cầm tiền, thà kéo chết doanh nghiệp, kéo tàn bản thân cũng không chịu thỏa mãn công nhân. Đến tửu lầu ăn bữa cơm, chỉ vì tửu lầu kiếm của ông ta một đồng tiền đũa mà ông ta đã không chịu nổi, thậm chí tự làm mình tức đến run rẩy cả người. Bạn nói xem như vậy có khổ không?
Đều là những người tâm nghèo.
Nhà nghèo thì nhà trống bốn bức tường, không có vật gì. Tâm nghèo thì trong lòng là một khoảng không mông lung, không nơi bám víu, giống như lạc giữa hoang dã, có cảm giác nơm nớp lo sợ cấp thiết, tương tự như trạng thái của kẻ cuồng bị hại. Ánh mắt ông ta căng thẳng nhìn chằm chằm phía trước, bất cứ ai xuất hiện trước mặt cũng đều khiến ông ta không kìm được mà xông tới đấu đá một trận.
Người tâm nghèo cố chấp muốn kéo đối phương đứng yên tại chỗ, thậm chí không tiếc hy sinh cả cuộc đời mình.
Nói cho cùng, chính là nội tâm quá yếu nhược.
Người tâm nghèo không phân biệt nghề nghiệp. Tôi từng thấy loại ông chủ này, mắc cùng một căn bệnh với Sở Bá Vương Hạng Vũ, không hề để tâm đến việc kinh doanh của doanh nghiệp mình, một lòng một dạ đấu trí đấu dũng với nhân viên, đấu đến cuối cùng tất nhiên là ông ta thắng, chỉ có điều doanh nghiệp ngày càng tệ hại, dẫn đến cửa nhà vắng vẻ, mọi người xa lánh, vậy mà lúc đêm vắng ông ta lại tự oán tự hận, cảm thán nhân tài khó tìm, tri kỷ không gặp.
Người tâm nghèo không phân biệt tuổi tác. Tôi còn từng gặp một đứa trẻ trẻ tuổi tâm nghèo, một sinh viên đại học vừa tốt nghiệp, đã thông qua phỏng vấn, bộ phận nhân sự thông báo cậu ta đến nhận việc, thế nhưng cậu ta nói với tôi: Cháu cảm thấy các chú quá thực dụng.
Sao thế? Tôi không hiểu chuyện gì.
Cậu ta nói: Ở đây các chú có nhiều nữ công nhân như vậy, chẳng qua là thiếu nam công nhân làm việc chân tay thôi. Gọi cháu đến, cháu cảm thấy các chú rõ ràng là có ý đồ xấu.
Nói cái gì vậy? Tôi rất phiền lòng: Bao nhiêu người cực khổ gây dựng một doanh nghiệp chỉ để có ý đồ xấu với cậu sao? Cậu đáng giá lắm à? Hơn nữa, nếu ở đây không cần cậu, dựa vào cái gì mà cho cậu đến? Cậu ít nhất cũng phải đưa ra thứ gì đó để trao đổi với doanh nghiệp chứ?
Cậu ta thở dài kiểu người già: Hầy, bây giờ cháu đối với các chú còn có giá trị lợi dụng, nhưng đợi khi cháu bệnh, cháu già thì sao? Các chú còn cần cháu không?
Trong tiếng thở dài, đứa trẻ này bước những bước chân già nua, từng bước một rời đi.
Từ đó về sau tôi không bao giờ gặp lại đứa trẻ đó nữa, nhưng đã gặp rất nhiều nam thanh nữ tú nơi công sở tràn đầy ưu sầu giống như cậu ta.
Tâm của họ quá nghèo rồi, không có bất cứ thứ gì có thể mang ra trao đổi với thế giới này.
/ 05 /
Liệu có một mô hình tư duy nào khiến con người ta rơi vào cảnh khốn quẫn không? Điều này không thể khẳng định chắc chắn. Nhưng nếu một người có nội tâm quá yếu nhược, sẽ rơi vào trạng thái tâm nghèo.
Người tâm nghèo sống trong trí tưởng tượng của mình; trong tưởng tượng, cả thế giới đều thuộc về một mình họ. Họ không thể dung thứ cho người khác nhận được bất kỳ chút lợi ích nào, dù chỉ một chút cũng đủ ép nát trái tim họ. Họ chỉ mong tất cả mọi người sống trong khốn đốn, bất kỳ thành quả nỗ lực của ai cũng sẽ gây kích thích và tổn thương cho họ.
Người tâm nghèo là không thể tiếp cận. Một khi tiếp cận họ, bạn sẽ bị họ đưa vào bàn cờ của mình, đặt ở một vị trí cực đoan, nếu bạn không ở vị trí đó thì chính là làm tổn thương họ. Giống như những người từng làm dưới trướng Hạng Vũ, chính là bị tâm thái này của Hạng Vũ chèn ép, cuối cùng chỉ có thể bỏ đi.
Người tâm nghèo có tư duy khép kín, thế giới quan cố hóa. Họ cho rằng mình không được ở vị trí cao hơn đáng lẽ phải có, do đó đầy rẫy lời phàn nàn, hầm hầm giận dữ. Loại người này là thuốc độc của sự hợp tác, họ luôn tìm thấy những lý do kỳ quái để làm hỏng cục diện đang tốt đẹp. Loại người này cũng là thuốc độc trên chốn giao tế, luôn có thể gây ra những chuyện dở khóc dở cười khiến gà bay chó chạy.
Nhưng càng là người tâm nghèo thì năng lực phản tỉnh càng thiếu hụt. Họ từ chối phản tỉnh, vì lo sợ sự truy xét đến cùng về thất bại sẽ chạm đến tư duy thầm kín và cố hóa của họ — thực tế, tất cả những gì loại người này làm đều là cố lực bắt thế giới này phải khớp với trí tưởng tượng của họ, nhưng thế giới này quá tùy hứng, không nghe lời, nên họ nảy sinh lòng tủi nhục vô cớ.
Một người, một khi nảy sinh lòng so kè thì sẽ rơi vào trạng thái tâm nghèo. Lúc này, trí lực của con người sẽ giảm sút, tư duy không thể mở mang, luôn bị giới hạn trong một lĩnh vực nhỏ hẹp và bi phẫn, dẫu cho có nắm giữ giang sơn vô tận, cuối cùng cũng chỉ thu hoạch được kết cục thảm đạm biệt ly Ngu Cơ, đêm trốn Ô Giang mà thôi.
Có thể nhà nghèo, không thể tâm nghèo. Người nhà nghèo, chỉ cần có chí khí, dám liều lĩnh chiến đấu thì sẽ từng bước thoát khỏi nghịch cảnh nhân sinh. Còn người tâm nghèo bị vây hãm trong tâm nhãn nhỏ hẹp của mình, trừ khi họ có thể phá vỡ cục diện mà ra, nếu không, chỉ có thể kiên nhẫn chờ đợi, chờ họ thoát khỏi cái kén tằm tự trói buộc mình.